Bugünkü önemli yapılarının birçoğuna ortaçağda sahip olmuş olan Ani kentinin yerleşim tarihi prehistorik dönemlere kadar gitmektedir. Arpaçay nehri ve Bostanlar deresi ile sınırlanan üçgen bir plato üzerine konumlanmış olan yerleşimin önemli anıtsal yapıları kadar dikkat çekici bir başka yapı grubu şehir surlarıdır. Tarihsel süreç içerisinde kentin değişen askeri, idari ve siyasi koşullarına koşut kentin sınırları; dolayısıyla da bu sınırların en önemli tanımlayıcısı olan surların yayılımı ve mimarisi de değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Sur duvarları farklı dönemlerde yapılan ekler ve müdahalelerle tarihi süreç içinde değişerek günümüze ulaşmıştır.

         Sur duvarlarının inşasındaki ikinci önemli etken topografya ile ilişkisidir. Sur sistemi genel olarak kalın yığma beden duvarları (farklı dönemlerde yapılan eklerle birlikte) ve belli aralıklarla desteklenmiş burç sisteminden oluşmaktadır. Kentin ana girişleri kuzey surlarında konumlanmıştır; dolayısıyla kuzey surlarında işleve paralel olarak sur mimarisi de daha görkemlidir. Bu bölüm aynı zamanda topografyanın da düzleştiği kısımdır. Bazı araştırmacılar tarafından kuzey surlarında savunma sisteminin bir parçası olarak su hendeklerinin varlığından bahsetmektedir. Kentin diğer üç yönden doğal nehir ve dere vadileri ile sınırlanmış olması; bu kısımlardaki sur duvarlarının inşasında topografyanın dışarıdan ulaşılması zor noktalarının tercih edilmesine neden olmuştur. Yerleşimin eski çağ dönemlerine ait olduğu düşünülen mağara mekanları da genellikle kentin bu kısımlarındaki vadi yüzlerinde konumlanmaktadır. Mağara mekanlarına ait ilk tarihsel araştırmalar 20. Yüzyılın başlarına gitse de henüz sistemli bir mekansal çözümleme yapılmamıştır. Son yıllarda eski akropol tepesi bugünkü iç kale olarak anılan kısımlarda yapılan araştırmalarda ise kaya oygu bazı mekânların sur savunma sisteminin bir parçası olan tünellere ait olduğunu ortaya koymuştur (bkz. Sanat Tarihi Araştırma Raporu). Bu kısa değerlendirme bize Ani kentinin önemli anıtsal yapılarından biri olan şehir surlarının henüz araştırılmamış ve gün ışığına çıkarılmamış birçok bilgiye sahip olduğunu göstermektedir. Alanda belli zamanlarda yürütülen kazı çalışmaları, yerleşimin tarihsel ve kentsel gelişimi hakkında fikir sahibi olmamıza yardımcı olmuşsa da sur duvarları ve kentin savunma sistemine ilişkin sistemli bir araştırma yapılmamıştır. Bu kapsamda; kentin savunma sistemini oluşturan ögelerin (kaya oygu tüneller, hendek, vb) varlığının saptanıp mevcut sur duvarları mimarisi ile ilişkisini ortaya koyacak bütüncül ve sistemli araştırmaların yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Şehir surlarına ilişkin bugüne kadar yapılan araştırmaların kısıtlı olması koruma müdahalesi kararlarında değerlendirilmesi gerekli önemli bir etkendir.

revzen mimarlık restorasyon